Buruhian

 

Əsad ako sa miyembro kan Project Susog na nagigibong pa-agi na mata’wan nin oportunidad an mga artist ag para-sorat sa Buhi. Sa ngowan, nakatao na kami nin mga seminars ag workshop sa mga eskwelahan sa banwaan.

Sa dowang beses na ako ay naka-iba, napag-osipan kin paono ako nakakakowang inspirasyon sa mga kurit ko. Ag dakəζəng bagay ana pinagikanan ko, lalo na sa banwaan nin Buhi.

Dakəl pang kaipowan gibowon pero mang gad na man adi. :’]

 

1

PROJECT SUSOG

Advertisements

#lima

 

buhi

Saəd

Amay pa sana
Ni da’ pa mga tawong mata

kadakəl nang nagi-istambay
adto sa agko sa’ran
nagilatag na nin papag
nagilinig na manga’d

adto sa gilid kan tinampo
kun sari magibakalon an mga tawo

Malaribok, nakakapunaw
Nakakainang sana sa aζəg

nakakaribəng ta’ maisləw
pati yo mga agin nakakaləəg

yo mga antak, bəgas, barato’ sana
əyaw pa nadtong əsa’d, mauyay pa

yo tapayas ag natə’k, agko pa daa
marərəngəg sa pagsaəd ta’

di paglingawan yo batag ag lukban
maglikay ta kaipowan yo inog di oba’l

kaya mari na, tara na
adto sa sa’ran

nagpoonpoon ng magpili
ta baka maə’dan

#əpat

 

test1

Sâtən Sana

Pinarəζəg ko ana rawitdawit ko sa mga kaibahan ko
Nangalas sinda tâ malaoyay daa pagrənggən
Ana pataas, pababa kan mga letra ko
Pabirik, patoo, papunta sa loyo

Inonga ako kun bagadi talaga kita magsabi
Simbag ko, amo, ta Boi’nən ako
Dawa di nira maintindiyan, nagayonan pa man gad sira
Sa tulang adi na agbay sanang makakakoko.

Man gad, di nira isi na brutal man kita
Pagnagagasa kita, ala, magipônon na aan
Kaya ngani kita nabibisto sa kaisogan ta
Lalo na pagmonaan na ana pang-insulto’t muda

Di ko isi kung mangangalas o indi
Ta baga malakakolor nin mga muda sa Buhi
Malakəsəg ag paəyaw…malakaskas pa pati
Didi ko narərəζəg ana mga litanyang mudang malanit

Pero amo na aan, bagadi talaga kita
Məya ta sa mga payaba ta
Man gad adto sa mga ka-iwal ta
Ana di magbaζəs, di na mamamatá

#tolo

test2

Əsad na Istorya

 

agko əsad na agin na nakaistar sa loyong sowong
pagkapitâ pa sana ay sinogô na iya nin gurang niya
na magrabnət nin təək sa atubangan kan baζəy
ag sa aζad kun sari agko nakabərəbəd na aζas

na tinakma’ kan maisog na ayam

na nangeto’ pa sana kan əsad na aldaw
sa təntəng kan rarong kan ongaw
na priming pilalay yo əməy ag tinətə nin gurang
nagasa’…inusig-usig lugod

adto, nakaabot sa lawəd

yo agin, pagkakitang dâ si Apa niya,
nag-alin, nagpunta sa oma
nagyamən…napaaζnas, tâ nag-agi sa lapok
nasəməg pati yo kalson, naragbâ pa pati
yo sinubling sintabo (papel baya)

sa ipa’tngod na sa iya’y priming suyâ

nagpara-ibi, nakaka-irak,
di niya isi kun onong gigib’wən
nagpawli na sana iya, nagparigos, natorog ta siesta
pagkamata nagsabi nin kaostoan sa mag-aramâ

putnayon!…(əyaw nyadtong səbang)

nagkoko nin kalap, sa iya irarapas

adto na si nonoy natikrag sa katri
nagpangadgi tâ pangatorogan
man sana palan ngamin adi

#dowa

1947659_10201661343800995_502785836_n[1]

Ramotdamot

 

Didi ika, magrəζəg kita, dawa’ sa’ri, dawa’ ono

Linigan an talinga ta, maski poropao’no

 

Para rənggən an mga tonog sa banwaan ta

Sa ragisnis nin mga daon sa taas nya mangga

 

Sa hardin kon sa’ri tagaktak nin oran, malakaəζəy

Sa sagawsaw nin tobig alin sa atəp nin baζəy

 

An mga tanəm di na môna balobowan tolos

Kaya dâ na man gad an sagiwsiw nin hose

 

Adto naman sa ləəg an parikpatik nin mga pinggan

Pati an maribok na riətriət kan pwertahan

 

Sagkəd ana karongkatong nya mga bintana

Pati an pagkirikita nin piprito nya Inâ

 

Iiba pa an ragoprop sa pag-inon nya Amâ

Ag sagalsal sa sintonadong gitara nin səbang

 

Adto pa sa sala an ngorawngoraw nin ongaw nira

Sa ləwas nagi-olikogik an mga orig kaina

 

Nagribok pa sa rəgəngsəng nya maingos na botsokan

Mala ta’, dâ aan pag an tawo na ana mag-iristoryahan

 

#әsad

Sample1[1]

An sasab’әn Boi’nәn an әsad sa mga ‘frustration’ ko, bilang Buhinon. Mәya ko kinta’na na makasorat pa ako ag makabasa nin mga literatura alin sa banwaan ko. Sa ngowan pipoo’nan ko na an pag-adal nin Boi’nәn, dawa sab’iәn pang sarala an mga pigsarabi ko o pigsororat ko didi sa page na adi. An mәya ko lang, sana, agko makabasa nadi ag itama an sala kong konsepto sa lenggwahe ko.

Sa ngowan, adi an isi kong pagsorat.

Kaiba sa pigkoko’nan ko kan mga sasab’iәn nin Boinәn ay an bokobolaryong pigsorat ni Yukihiro Yamada (c. 1972), na alin man sa buhiclaveria.tripod website (әsad sa mga agbay na free webpages na nagitaong detalye sa lengwahe kan Buhi.

A BUHI BICOL VOCABULARY
by Yukihiro Yamada

Copied from the Buletin of the Faculty of Education, Kochi University, Japan – No. 24 Series I, 1972

An kagayonan nin bokobolaryo nin Buhi, ay an pag-iksplikar nin mga ‘phonetics’ na pigamit sa Boi’nәn.

Phonetic : Symbol : Explanation
?     glottal stop used in the middle or end of a word, such as in the word ‘adi?’ (king) vs.              ‘adi’ (this);

ә     the pepet vowel

ŋ

Didi sa parte kan phonetics, agko ako mәyang iklaro. Sa kaәζyan kong paggamit nin Boinәn bilang sa’kәng linggua franca, normal na an pagsorat kan mga sasabi’әn na’mәn na paburoba’go. Kada’klan, agko sadiring bersyon ag pataratara kan pagsorat. Adi an sa’kәn:

  • An glottal stop (?) na piggamit, ay binalyowan ko nin bagading simbolo (‘) na kuwit, ta kadipisil sa pagbasa an pagkita nin tandang pananong sa bitnga nin sasab’iәn, ta pirmi na ning piggamit sa oriyan kan pangugusap.
    • Sa?ri ika nakaistar?
    • Sa’ri ika nakaistar? (*where do you live?)
  • An pepet vowel, o an schwa (ә). Di ko isi ana capital nadi kaya ading simbolo na ni (Ə) an pigparagamit ko.
    • Rәmrәm (*remember)
    • Əsad (*one)
  • An (ŋ) o ‘eng’ ay pareyas man sana sa pagsabi ng ‘ng’, kaya di ko na lang pigbalyowan ta pareyas man sana.

Dagdag alin sa libro ni Dr. Dominga Lagrimas Jacome-Portugal hale sa “Buhi Dialect (Boinәn)” (ag sadiri ko man interpretasyon)

  • An (x) na piggamit sa bokobolaryo ni Yamada, ay amo na adi yo (3) na piggamit nin mga Boi’nәn pag nagitext (kaya kami napapagsab’yan na ‘jejemon’ dawa di’ man. Sinorat gayәd ni Yamada an (x) para sab’iәn na әdang letra sa alpabeto na nagitogma didi. Alin sa sorat ni Dr. Portugal, an pinaka-arani na itsora nya letra na adi ay an (ζ). Baga iya (3) pero tolong kurba ana piggamit. An katinig na adi ay baga nang sa’mәn lang piggamit. An pagsawәd nadi ay pareyas sa pagsabi nin ‘ngә’. Kaipowan mong irәkәt ana dolo kan dila sa taas nin ngoso para mailowas ana baga nang ‘guttural sound’ sa liәg.
    • Baxәy (Yamada) – Baζәy (Dr. Portugal) – Ba3әy (*house)
    • Axa (Yamada) – Aζa (Dr. Portugal) – A3a (*pungent/chili)
    • Dakәxә (Yamada) – Dakәζә (Dr. Portugal) – Dakә3ә (*big)
  • Ədang letrang ‘u’ sa tataramon namәn. Pigbalyowan na  adi nin ‘o’. Marәrә3g aan sa phonetics na’mәn sa pagisa’wәd.  Sab’iәn mo nin makәsәg, ag iba pagrәnggәn ana tolo.
    • Sulat (Tagalog) – Surat (Bikol) – Sorat (Boi’nәn)
      • Sa ngowan piggamit ana ‘u’ lalo na pag alin sa banyaga.
  • Ədang letrang ‘h’ sa tataramon namәn. Pareyas sa ‘u’.
    • Dahon (Tagalog) – Daon (Boi’nәn)
      • Sa ngowan agko na man ‘h’ na piggamit lalo na pag agko na halo na ibang sasab’iәn.

Sa baba ay әsad sa mga example na pigtao ni Yamada (Ingles ag Boi’nәn), ag an pagsorat na alin ki Dr. Portugal.

English Yamada Dr. Portugal
I waited for you for a long time. әxәy na kitá pinag?әxát. әζәy na kitang pinag’әζat.
He says his back is itchy magaәtәx konó aná tawtód niyá magaәtәζ konó aná tawtód niyá.